1. AGOSTINO, Sermo 179,1; PL 38,966, citato nella Cost. Dei Verbum, n. 25.
2. Regula Ferioli o Ferreoli Uzeticensis, cap. 24; ed. Holstein-Brockie, Codex Regularunt I, Graz 1957, p. 156 sg.
3. La discussione ha raggiunto punte particolarmente calde con l'opuscolo di JACQUES e RAISSA MARITAIN, Liturgia e contemplazione, ed. ital. Torino 1960: è un grido d'allarme in difesa dell'ideale contemplativo minacciato, a loro avviso, dal movimento liturgico, verso il quale i due coniugi assumono un atteggiamento polemico. Il libro ebbe l'effetto di un sasso in piccionaia.
Già dal 1957 aveva visto la luce l'ormai classica opera di C. VAGAGGINI, Il senso teologico della Liturgia, che aveva dedicato una lucida, approfondita analisi al problema dei rapporti tra Liturgia e vita mistica: gli ambienti liturgici erano perciò particolarmente sensibilizzati alla questione. Molte riviste reagirono tempestivamente: La vie spirituelle, Questions liturgiques et paroissiales, Worship, Revue Grégorienne, Rivista di ascetica e mistica che ospitò nel 1962 un articolo dello stesso Padre Vagaggini. L'equivoco fondamentale su cui poggia l'argomentazione di Maritain è quello di ridurre la partecipazione al culto a qualcosa di puramente estrinseco, per contrapporla poi alla contemplazione che si attuerebbe fuori e indipendentemente dalla celebrazione. In raltà l'atto cultico è « contemplativo » e, se riveste un carattere comunitario, non impegna meno per questo le energie interiori e personali del credente. Si deve anzi affermare l'eminenza della contemplazione pubblica su quella privata, come un corollario della tesi che afferma la superiorità della preghiera liturgica su quella privata. Per ulteriori precisazioni su questo principio, cf M. MAGRASSI, Preghiera personale e comunitaria alla luce della tradizione (in corso di stampa). Tutto questo trova un'applicazione concreta in quel particolare settore dell'argomento di cui qui ci occupiamo.
4 Riprendiamo qui in sintesi alcuni principi che abbiano più ampiamente fomulato in: La Parola di Dio nell'assemblea liturgica, Brescia 1966, pp. 69-100.
5 Cf J. LECLERCQ, La liturgia e i paradossi cristiani, trad. ital. Milano 1967, p. 286.
6 Cf A.-M. MUNDO', Las Reglas monàsticas latinas del siglo VI y la « lectio divina », in Studia monastica 9 (1967) 229-256.
7 Si veda ad es. l'Istruzione Eucaristicum mysteriun: al n. 38.
8 Cf i due pregevoli saggi consacrati da M. M. PHILIPON a queste due figure di primo piano nella spiritualità del novecento: La dottrina spirituale di Dom Marmiom, trad. it., Brescia 1956; La dottrina spirituale di Suor Elisabetta della Trinità, Brescia 1957.
9 Cf ad es. J. LECLERCQ, op. cit., pp. 221-227; e C. VAGAGGINI, Il senso teologico della Liturgia, IV ed., Roma 1965, pp. 699-792
10. BERNARDO, Super Cant. 57,3; ed. J. LECLERCQ..., II, p. 121.
11 Id., Super Cani. 29,7; ed. cit., I, p. 248
12 ORIGENE, In Ex., h. 9, n. 3-4; PG 4, 237-244.
13 Cf H. DE Lume, Exégèse tnédiévale. Les quatre sens de l'Ecriture, P. I, t. II, Parigi 1959, pp. 560-561. L'autore sottopone giustamente a critica la pretesa di E. DE BRUYNE, (Études d'estétique médiévale, III, pp. 31-32) di individuare nella tradizione due filoni ben distinti: da una parte un « socratismo cristiano » che commenta la Scrittura in funzione della vita interiore, e dall'altra una dottrina « ecclesiastica » che la colloca invece nel contesto dogmatico ed ecclesiale.
14 GREGRIO, In Ezech. II;1; PL 76,90.
15 Id., Moralia. XXIII, 19,34; PL 76,271.
16 Id., In Ezech., loc. cit.
17 Cf L. BOUYER, Parola, Chiesa e Sacramenti nel Protestantesimo e nel Cattolicesimo, trad. it. Brescia 1962, pp. 11-12.
18 Negli ultimi decenni sono stati dedicati all'argomento parecchi studi validi, sia monografici, che sintetici. Tra tutti merita di essere segnalata l’opera monumentale di H. DE LUBAC, già citata, i cui quattro grossi volumi costituiscono una miniera inesauribile di testi, di temi e di retrospettive tradizionali. Non è più possibile ormai liquidare con un sorriso di benevolo compatimento questo apporto tradizionale, che si rivela di una ricchezza e di una vivacità sorprendenti. - Un Convegno di studio è stato dedicato dai monaci italiani, al tema « Bibbia e spiritualità », visto lungo tutto l'arco della tradizione, pur con notevoli lacune. Gli Atti sono stati editi dalle Paoline nel volume Bibbia e spiritualità, Roma 1967.
19. AGOSTINO, Confess. XI,2,3.
20 Cf GERH0H, In Ps. XXI; PL 193,990 B C.
21 Cf RUPERTO, In Mich. I; PL 178,456 A.
22 Cf LEONE M., Serrn. 60, c. 1; PL 54,342-43; ILARIO, Tr. myst. I, 1; ed. Sourc. chrét. 19, p. 74.
23 Paul Claudel interroge l'Apocalypse, p. 332.
24 Cf. H. De Luca, Exègése medievale, op.cit I,1, pp.82-84
25 GIROLAMO, In Tit. III, 9.
26 AMBROGIO, In Luc. IV, 20; PL 15,1618 B.
27 AGOSTINO, Serm. 142,1; PL 3,8,778. Ep. 20,3; PL 33, 87.
28 ILARIO, Tractatus in CXVIII salmum; PL 9,570 A.
29 Cf A.-M. Mundo, Las Reglas monàsticas, op. cit., pp. 229-256.
30 GREGORIO, Mor., ep. miss.; ed. Sourc. chrét., 32, Paris 1952, p. 116.
31 Cf ad es. Mor. 13,20,38; PL 76,274 AB.
32 ALCUINO, Epist. 51; PL 100,216 C.
33 Id., Epist. 1; col. 139 A.
34 ADALGERO, Admon. ad Nonsuindam recito., c. 13; PL 134,931 C Per l'epoca patristica ricordo: CIPRIANO, Ad Donatunt, 15: « Sit tibi nel oratio assidua vel lectio; nunc cum Deo loquere, nunc Deus tecum »; GIROLAMO, Ep. 3,4: « Nunc Deum audit, dum divina relegit, nunc cum Deo loquitur, cum Dominum rogat » (PL 22,334). Altri testi medievali li abbiamo citati altrove: cf M. MAGRASSI, La preghiera a Cluny e a Citeaux, in La preghiera nella Bibbia e nella tràdizione patristica e monastica, Roma 1964, pp. 645-646.
35 GIROLAMO, Ep. 22,25; PL 22,411.
36 « L'exhortation de Guillaume Firmat », ed. J. LECLERCQ, in Anal. monast. II (St. Anselm., 31) 397-404.
37 Ambrogio, De off. ministr. I, 20,88; PL 16,50; cf Cost. Dei Verbum, n. 25.
38 AGOSTINO, Conf. 6,3.
39 PAOLINO DA NOLA, Epist. 29,13; PL 61,321.
40 GUIGO II, Scala claustralium, c. 1; PL 184,476 B.
41 Cf J. LECLERCQ, L'amour des lettres et le désir de Dieu (Initiation aux auteurs monastiques de moyen-age) Paris 1957, p. 72; Id., Lecture et oraison, in La vie spirituelle, Maggio 1954, pp. 392-402; Id., La lecture divine, in La Maison-Dieu n. 5 (1946) 22-33; Id. J.-P. BONNES, Un maitre de la vie spirituelle au XI siècle, Jean de Fécamp, Paris 1946, pp. 97-103; Id., La spiritualité de Pierre de Celle (1115-1183), Paris 1946, pp. 99-107, ecc...
42 L. BOUYER, Parola, Chiesa e Sacramenti nel Protestantesimo e nel Cattolicesimo, trad. it., Brescia 1962, p. 17.
43 P. DELATTE, Commentaire sur la Règle de Saint Benoit, Paris 1948, pp. 348-349.
44 P. Dumontier, Saint Bernard et la Bible, Paris 1953, p. 50 e 86.
45 È il titolo di uno studio di J. DECHANET, su Guglielmo di san Teodorico e san Bernardo, in Revue du moyen-dge latin 1 (1945) 349-354.
46 Cf G. COLOMBAS - L. SANSEGUNDO - O. CUNILL, San Benito. Su vida y su Regia, Madrid 1954, pp. 463-464.
47 SMARAGDO, Commentaria in Reg. S. Benedicti, ad cap. 4, n. 56; PL 102,784. 196
48 Cf H. DE LUBAC, Exégèse médiévale, op. cit., I, pp. 83-84.
49 GREGORIO, Moral, XVI, 25,43; PL 75,1142.
50 Id., in Evang. II, 23,1; PL 76,1182. In Ezech. I, 7; PL 76,844-848.
51 OTLO DI S. EMMERANO, Liber de cursu spirituali, 21; PL 146,313.
52 GREGORIO, Epist. V, 46; Reg. Greg. I, 345: « Quid est autem Scriptura sacra, nisi quaedam epistola omnipotentis Dei ad creaturam suam? ».
53 Id., Moral. II, 1; PL 75,553.
54 Op. cit., VI, 5; col. 732.
55 Op. cit., VI, 10; col. 735.
56 ISIDORO, Sentent., III, 40; PL 896-897.
57 ISIDORO, Sentent., III, 40; PL 80,897.
58 Cf J. LECLERCQ - J.-P. BONNES, Un maitre de la vie spirituelle, op. cit., pp. 214-215.
59 ALCUINO, In Ps. 127; PL 100,630.
60 RUPERTO DI DEUTZ, In Apoc. XII; PL 169,1203.
61 RICCARDO DA S. VITTORE, In Apoc. VII, 5; PL 196,867 CD.
62 Ps.Ambrogio, Serm., 27,6; PL 17,662 A.
63 Ps.-Ugo, In reg. S. Aug., c. 4; PL 176, 894 A.
64 Cf In Apoc. III; PL 169,908 A. De vict. Verbi Dei X, 21; PL 169,1438 C ecc.
65 Cf ELREDO, De amicitia I; PL 195,662 A.
66 Cf A. NECKAM, De naturis rerum libri duo, with the Poem ol the same Author, De laudibus divinae sapientiae, edited by Thomas Wright, London 1863, p. 453.
67 H. DE LUBAC, op. cit., I, pp. 84-85 documenta riccamente queste denominazioni.
68 L'osservazione si trova in A. ROBERT-A. FEUILLET, Introduction à la Bible, I, Paris 1957, p. 545.
69 Cf H. DE LUBAC, op. cit., I, 487, n. 3.
70 Cf il bel capitolo che vi dedica H. DE LUBAC, ibid., I, pp. 621-643.
71 RABANO, In Ezech. XIV, PL 110,894 B.
72 Cf GUGLIELMO DI SAN TEODORICO, In Cant. n. 36; ed. Sourc. chrét., 82, Paris 1962, p. 120.
73 GREGORIO, Moral., II, 20,35: « Causarum verborumque incrementis, quasi quibusdam ad aeternitatem passibus ducimur » (Sourc. chrét, 32, pp. 207-208).
74 BERNARDO, In Epiph. II, 2; PL 183,148 B
75 Id., In Ezech. I, 8; PL 76,862.
76 AGOSTINO, In Joann., tr. XXII, 2; CCL 36,223.
77 ORIGENE, In Joann. XIII, 5-7; PG 13, 230-231.
78 AGOSTINO, In Ps. 83, n. 8; CCL 39,1153.
79 GIOVANNI SCOTO ERIUGENA, De div. nat. V, 38; PL 122,1010 B C.
80 RUPERTO DI DEUTZ, In Apoc. III; PL 169,904 B. De Trinit., De op. Spir. I,6 « Cum Scripturam sanctam legimus, Verbum Dei tractamus, Filium Dei per speculum et in aenigmate prae oculis habemus » (PL 167,1575 D).
81 GIROLAMO, In Matth.; PL 26,90. Cf A. GOFFREDO D'ADMONT, Hom. dom. 23; PL 174,154 D. INNOCENZO III, Serm. 18 in fest. Io. Bapt.: «Violenti diripiunt regnum coelorum, id est, intelligunt mysteria Scripturarum » (PL 217,540 C).
82 ALCUINO, Liber de virtutibus et vitiis, 5; PL 101,616.
83 J.-J. OLIER, Explications des cérémonies de la grand'messe de paroisse,
84 BERNARDO, Super missus est IV, 11; PL 183,86 B.
85 AMBROGIO AUTPER'TO, In Apoc. I; Max. Bibl. Vet. Patrum, XIII, Lione 1677, col. 429 D.
86 PIETRO LOMBARDO, Serm., in B. HAUREAU, Notices et extraits 32 (1888) ,1.22.
87 AMBROGIO AUTPERTO, In Apoc. IV, 8; Max. Bibl. Vet. Patrum, XIII, Lione 1677, col. 496 EF.
88 RUPERTO DI DEUTZ, De Triti., In Num., I, 37; PL 167, 874-75.
89 AGOSTINO, In Ps. 104, n. 3; CCL 40,1537.
90 ORIGENE, De principiis IV, 1,7; PG 11,355-56.
91 ANSELMO, De concord., q. III, c. 6; PL 157,528 B.
92 AGOSTINO, Conf., IV, 12,18.
93 GREGORIO, In Ezech. hom VII, I, 9-16; 11, PL 76,844-848.
94 BERNARDO, In Cant. XVI, 1; PL 183, 849 A.
95 GIROLAMO, In Gal., 5, 19-21; PL 26,417 A. Nella sua prefazione alla sua III edizione della lettera ai Romani del 1922, Barth sente chiaramente che l'esegeta si trova davanti a un aut-aut: o sapendo di che cosa si tratta egli allaccia un rapporto di fedeltà con il suo autore, ed allora scrive il suo commento non a Paolo, ma con Paolo, perché si sente responsabile in ciò che l'Apostolo scrive; oppure come uno spettatore irresponsabile vuole scrivere il suo commento a Paolo. Per parte sua Barth ritiene che non sia possibile far parlare di nuovo un qualsiasi scrittore e rendere vivo il suo messaggio se non si allaccia con lui questo rapporto di fiducia. Cf K. BARTH, Roemerbrief, 4 ed., 1924, XX ss.
96 GUGLIELMO DI SAN TEODORICO, Epist. ad fratres de Monte Dei, I, X, 31; PL 184,327 D.
97 BENEDETTO XV, Litt. Encycl. Spiritus Paraclitus, 15 sett. 1920; EB 469.
98 Cost. Dei Verbutn, n. 12.
99 GREGORIO, In Reg., III, 5,30; PL 79,216 C.
100 Cost. Dei Verbum n. 8.
101 Ibid. n. 24.
102 L. BOUYER, Parola, Chiesa e Sacramenti, op. cit., p. 18.
103 Cf K. BARTH, Dogmatique, trad. franc. vol. I, t. II, pp. 75. 118.
104 Cf L. ALONSO SCHOEKEL, La Parola ispirata, trad. itae Brescia 1967, pp. 320356; O. SEMMELROTH, Wirkendes Wort, Friburgo 1962; H. VOLK, Zur Theologie des Wortes Gottes, Minister 1962.
105 Regula Ferioli, loc. cit.; cf nota 2.
106 CLEMENTE ALESS., Prot., 9; PG 8,197.
107 GIOVANNI CRISOSTOMO, De Statuis, hom. I; PG 49,18.
108 EFREM, Opera, Roma 1743, p. 41.
109 AMBROGIO, In Ps. I, 33: « Bibitur Scriptura divina et devoratur Scriptura divina, cum in venas mentis ac vires animae succus Verbi descendat aeterni » (PL 14,984).
110 BERNARDO, In Cant., 73,2; PL 183,1134D.
111 AGOSTINO, Conf. XII, 14,17.
112 BERNARDO, In Cant. 47,4; PL 183,1009 C.
113 Cf H. DE LUBAC, op. cit., I, pp. 396,408.
114 È il titolo di un libro ormai celebre di E. SCHILLEBEECKX, Cristo sacramento dell'incontro con Dio, trad. ital., Roma 1962.
115 AGOSTINO, In Ps. VIII, 7; CCL 33,52. Un oscuro medievale giungerà a dire che la creazione è « velut quoddam evangelium corporale et visibile »: ERBERTO DI BOSHAM, Lib. mel. III; PL 190,1355 CD.
116 G. SCOTO ERIUGENA, Hom in prol. Joann.: «Dupliciter ergo tux aeterna se ipsam mundo declarat, per Scripturam videlicet et creaturam » (PL 122,289 C).
117 Id., Super hier. Coel. II, 1; PL 122,146 C.
118 UGO DI S. VITTORE (? ), Miscellanea 1. I, tit. 63; PL 177, 505 A.
118 bis Su questo secondo motivo, l'impurità dello spirito umano dopo il peccato, insiste il Crisostomo, che scrive: « Qportuerat quidem nihil nos indigere auxilio litterarum, sed tam mundam in omnibus exibere vitam, ut illarum [Scrip-urarum] vice gratia Spiritus uteremur: et sicut atramento paginae, ita corda nostra inscriberentur a Spiritu. Quia vero hanc a nobis exclusimus gratiam agere, vel secundas divitias expectemus, et intendamus bis quae scripta sunt. Non enim propterea datae sunt Scripturae, ut in libris eas habeamus solum, sed ut in cordibus conglutinemus eas... »: In Matt. hom. I, cit. da LUDOLFO CERTOSINO, Vita Christi, prol., Paris 1579, f. 4 DE.
119 G. SCOTO ERIUGENA, In Joann., 3; PL 122,34-343.
120 Id. Div. nat. III, 35; PL 122,725 D. Super Hierch. coel. II; col 136 C.. In Joann., I; col 307 B.
121 ERVEO DI BOURG-DIEU, In I Cor.; PL 181,824 C.
122 AGOSTINO, In ps. XXX, 2,9: « Et pene ubique Christus aliquo involucro sacramenti praedicatus est a Prophetis » (PL 36,245).
123 GREGORIO, In Ezech. I, 6,13; PL 76,834-835. AMBROGIO; PL 16,738 e 880 ecc.
124 A. AUTPERTO; In Apoc. IX; Max. Bibl. Vet. Patrum, XIII, Lione 1677, col. 613 B. RUPERTO, In Apoc. IV, 7; PL 169,956 D. ONORIO; In Ps. 32,7; PL 193, 1324. C. GOFFREDO D'ADMONT, Hom. 12 in Script.; PL 174,1112 D.
125 AGOSTINO, In Ps. 143,1; CCL 40,2072.
126 ORIGENE, In Gen. hom. 9-1: « Ut si quis exiguo vectus navigio ingrediatur mare,... mentern pavor ingens et formido percutit, quod exiguam ratem far,: immensis fluctibus credidit: ita etiam nos pati videmur, qui... Mire tam vastum mysteriorum pelagus audemus » (PG 12,210).
127 IRIMBERTO, In Ruth prol.; PEZ, Thesaurus, IV, 444.
128 Testo citato da H. DE LUBAC, op. cit., I, p. 126, ove abbiamo attinto numerosi altri riferimenti per questo paragrafo. L da notare che questa fede nel carattere misterioso della Bibbia porta gli antichi ad accettare spiegazioni diverse dello stesso testo; molteplicità giustificata ai loro occhi dalla fecondità inesauribile della Bibbia. Anche il carattere eclettico di molti commenti medievali, non escluso quelli di Scoto Eriugena, sembra fondarsi su questa convinzione. Mentre rimane valida e feconda la loro intuizione di fede sul « mistero » della Bibbia, non possiamo seguirli evidentemente in un procedimento che — col pretesto di enucleare tutte le virtualità del testo — si apre a una specie di relativismo esegetico. Il senso di ogni testo biblico è uno solo, anche se quell'unico può essere colto a un diverso livello di profondita.
129 GREGORIO, In I Reg., Pr. 1,3: « Sacra Scriptura, quia divinitus inspirata est, tanto sublimius etiam praeclara hominum ingenia superat, quanto ipsi praeclari homines Deo inferiores sunt, et nihil in illa spiritali sublimitate conspiciunt, visi quod eis ipsius divinae dignationis bonitate revelatur. Nemo igitur in eius scientia ita perfectus est, ut proficere ultra non possit, quia inferior est omnis profectus hominis, divinitatis altitudine eam inspirantis » (PL 79,19 D).
130 Come fosse familiare questa immagine del pozzo sorgivo lo dice la ricca documentazione raccolta da H. DE LUBAC, op. cit., I, p. 126.
131 SMARAGDO, Diad. monac., c. III; « Plerumque fit ut Sacrae Scripturae verba esse mystica quisque sentiat, si, accensus supernae contemplationis gratia, semetipsum ad coelestia suspendat... Scriptura sacra aliquo modo cum legentibus crescit, a rudibus lectoribus quasi recognoscitur, et tamen a doctis semper nova reperitur » (PL 102,598 AB).
132 ELREDO, De oner., serm. XIII; PL 195,405 C.
133 GILBERTO DI HOYLAND, In Cant. 14,1; PL 184,68 C.
133 bis GREGORIO, In Eiech. I, 8; PL 76,843-844.
134 RABANO MAURO, ISIDORO, DEFENSOR DI LIGUGE, ecc, riprendono questi testi grecriani nelle loro compilazioni.
135 GREGORIO, In Ezecb. I, 7; PL 76,847. Gregorio prosegue precisando: « Ad activam vitam profecisti? Ambulat tecum. Ad irnmobilitatem atque constantiam spiritus profecisti? Stat tecum. Ad contemplativam vitam per Dei gratiam pervenisti? Volat tecum ».
136 Ecco come Origene delinea con precisione questo incessante rinnovamento Interiore che si produce nel contatto con le Scritture: « Renovatur autem sensus notte, per exercitia sapientiae et meditationem verbi Dei et legis eius intelligentiam spiritualem, et quanto quis quotidie ex scripturarum proficit lectione, quanto altius intellectus eius accedit, tanto semper novus et quotidie novus efficitur »: In Epist. ad Rom. IX, 1; PG 14, 1206.
137 GREGORIO, In Ezech. II, 5 n. 17; PL 76,995 B.
138 CASSIANO, Coll. XIV, c. 11; Sourc. chrét. 54, p. 197.
139 RABANO MAURO, In Exech. II; PL 110,534D.
140 Cf J. LECLERCQ, L'amour des lettref et le désir de Dieu, op, cit., pp. 30-39.
141 GREGORIO, Moral. 26,34; PL 76,369.
142 Id., Moral., 10,13; PL 75,928.
143 Cost. Dei Verbum, n. 8: « crescit tam rerum quam verborum traditorum perceptio tum ex contemplatione et studio credentium, qui ea conferunt in corde suo, tum ex intima spiritualium rerum quam experiuntur intelligentia, tum ex praeconio eorum qui cum épiscopatus successione charisma veritatis certum acceperunt. Ecclesia scilicet, volventibus saeculis, ad plenitudinem divinae veritatis iugiter tendit, donec in ipsa consummentur verba Dei ».
144 Non si tratta evidentemente di mettere in secondo piano la funzione della gerarchia in ordine alla Parola. Essa appartiene alle strutture essenziali della Chiesa e moltissimi testi conciliari lo mettono in luce: cf il volumetto La Parola di Dio e il, Concilio, (Temi conciliati, 4), Milano 1968, ove lo abbiamo mostrato. Si tratta solo di sottolineare che la crescita nella comprensione avviene soprattutto all'interno di una esperienza che appartiene a tutto il popolo di Dio, gerarchia e fedeli, e che poi rifluisce nella predicazione stessa.
145 Sono parole di GREGORIO: « Sanctorum Testamentorum dicta et ipse creavit, et ipse aperuit »: In Ezech. I, 7,17; PL 76,848 D.
146 COST. Dei Verbum, n. 8.
147 GIROLAMO, Epist. 120, c. 10; PL 22,997.
148 ENRICO di MARGY, De per. civ. Dei, tr. 16; PL 204,384 D.
Il tema, veramente classico, è ripreso in un celebre capitolo dell'Imitazione di Cristo (I. IV, c. 11); Papa Giovanni, con la sua unzione suadente, vi aveva dedicato una Omelia del Giovedì Santo e il Concilio vi si riferisce almeno due volte: Cost. Dei Verbum, n. 21; Decr. Ad Gentes, n. 6. Ecco come tre versi medievali riassumono la tradizione:
Panis significai Scripturam, frangere panem,
Est exponere Scripturas, cognoscitur inde
Christus cum sensus aperitur spiritualis » (ILDEBERTO; PL 171,1278 B).
150 RUPERTO, In Eccles.; PL 168,1230-31.
151 AMBROGIO, In Luc. VI, 91; Sourc. chrét. 45, p. 262; n. 63 (p. 250); ONORIO, Sp. Eccl.; PL 172,895 C ecc.
152 Questo versetto che fu immensamente caro ai monaci medievali, fornì ad essi una terminologia di straordinaria densità spirituale per esprimere l'azione della Grazia nelle profondità dell'anima, onde aprirla alla luce della Parola: cf M. MAGRASSI, La Bibbia nei chiostri da Cluny a Citeaux, in Bibbia e spiritualità, Roma 1967, pp. 211-215.
153 RUPERTO, In Oseam, 1. I; PL 168,47 CD:
154 ORIGENE, In Jos., h. 9, n. 9; PG 12,878.
155 GIOVANNI CRISOSTOMO, De statuis Hom. I; PG 49,18.
156 OTLO, De cursu spir. c. 20; PL 146,213 A.
157 GILDERTO DI HOYLAND, In Cant. 30,5; PL 184,157 C.
158 IGNAZIO DI ANTIOCHIA, Ad Philad. 4,1.
159 Cf L. BOUYER, Le sens de la vie monastique, Parigi 1950, pp. 270-71.
160 BERNARDO, in Cant. s. 59, n. 9: .« O Verbum abbreviatum, attamen vivum re efficax » (PL 183, 1065 D); ELREDO, De Jesu duod., n. 13: «(Jesus) Verbum abbreviatum sed consummans, et consummatum faciens super terram, et legem et prophetas bipartito charitatis praecepto concludens » (PL 184, 857 C); cf Spec. charit., I, 16: « O Verbum consummans et abbrevians in aequitate! Verbum charitatis, Verbum amoris, Verbum dilectionis, Verbum totius perfectionis » (PL 195, 520 A).
161 IRENEO, Advers. haer., III, 18,1: « Quando incarnatus est... longam hominum expositionem in se ipso recapitulavit, in compendio nobis salutem portans » (PG 7,832 B).
162 HOSKYNS, Mysterium salutis, citato da H. DE LUBAC, op. cit., II-I, p. 196.
163 O. CULLMANN dedica la sua grande opera Cristo e il tempo, trad. ital. Bologna 1965, a illustrare questa prospettiva
164 Cf P. GRELOT, Sens chrétien de l'Ancien Testament (Biblibthéque de Téo-logié, ser. I, 3), Paris 1962, pp. 159-165. Egli si applica a precisare il modo di questa misteriosa presenza di Cristo nelle realtà dell'economia antica. Tutta l'opera, che pure si allinea con gli studi scientifici contemporanei, è impregnata delle classiche visuali dei Padri, ed è di estremo interesse per chi voglia iniziarsi seriamente alla Bibbia.
165 Ibid., pp. 196-209.
166 Ibid., pp. 275-326.
167 Cf M. MAGRASSI, Teologia e storia nel pensiero di Ruperto di Deutz, Roma 1959, pp. 160 SS.
168 Agostino, In Ps. 139,3; CCL 40,2013. Cf CASSIODORO, In psalt. praef., c. III; PL 70,14-15. CIRILLO ALESS.., De adoratione in spiritu, 10; PG 68,700 CD.
169 UGO DA S. VITTORE, De arca Noe mor., II, 8; PL 176,642 C.
170 Cf RUPERTO, De Trin., De S. Spir., I 6: « Unum est Dei Verbum universitas Scripturarum... Cum igitur Scripturam sanctam legimus, Verbum Dei tractamus, Filium Dei per speculum et in aenigmate prae oculis habemus... » (PL 167,1575).
171 È l'espressione felice usata da CR. HAURET, Comment lire la Bible? La table ronde, nov. 1956, p. 141.
172 IRENEO, Adv. Haer. IV, 34,1; PG 7,1083 C.
173 ADAMO DA S. VITTORE, sequenza « Zyma vetus expurgetur », vv. 19-21 (in L. GAUTIER, Oeuvres poetiques d'Adam, de Saint Vistor, 3 &l. 1894, p. 47): Lex est umbra futurorum Christus finis promissorum qui consummat omnia ». Cf pure ANON., Vitis myst. XIV, 46: « Et per boe omnis Scriptura quae de ipso erat, consummationem accepit » (PL 184,663 D).
174 RUPERTO, In Joann., 1. VII: « Verba quae multa locutus est unum Verbum sunt; unum, inquam, Verbum, quod et ipsum caro factum est. Illud unum Verbum multis verbis, id est, multis elementaribus et articulatis sonis locutus est, multis mysteriis incarnationis, nativitatis, passionis, resurrectionis et ascensionis suae in .ora nostrarunt animarum immisit » (PL 169,494 CD).
175 BERNARDO, De Div., serm. 73: «Semel locutus est Deus, quia unum genuit Verbum » (PL 183,695 B).
176 ORIGENE, In Gen., hom. 14, n. 1; « Cum unus sit Dominus noster Jesus Christus per substantiam suam, et nibil aliud quam Filius Dei sit, in figuris: tamen et formis Scripturarum, varius ac diversus ostenditur » (PG 12,236). Agostino, In Ps. 103, s. IV, 1; « Cum sit unus sermo Dei in Scripturis omnibus dilatata, et per multa ora sanctorum unum Verbum sonet... » (CCL 40,1521).
177 AGOSTINO, In PS. 61, n. 18; CCL 39,786.
178 Id., In Joann., 24,7; PL 35,1596.
179 Cf J. DANIELOU, Message évangélique et culture ellénistique, pp. 317-353; H de LUBAC, Histoire et esprit, Parit 1950, pp. 260 ss.; 336-346.
180 L'origine di questo termine, che tanto sviluppo prenderà soprattutto nella scuola cisterciense (cf n. 160), si trova in ORIGENE, In Rom., VII, 19; PG 14,1153,4. In Luc., hom. 34; PG 13,1886.1888.
I81 BERNARDO, De digendo Deo, VII,. 21: « Hi sani, qui salubri compendio... verbum abbreviatum et abbrevians eligentes... » (PL 182,986).
182 ABSALON, Serm. 22: « Ipsum est illud Verbum abbreviatami, quod fecit Domina: super terram, immo vere brevissimum » (PL 211,130 C).
183 RUPERTO, In Joann., 1. VI; « ...medullam spiritualis intelligentiae » (PL 169, 441 D).
184 ORAZIO, Ars poetica, 25-26.
185 GUARNIERO, Serm. 5 de nativ. Dom.: «Obscurun; enim erat, antequatn esset abbreviatura, et abbreviatum est, ut esset manifestum » (PL 205,599 C).
186 P. CLAUDEL, Un poète regarde la Croix, p. 61.
187 Testo di L. RICHARD, citato da H. DE Lusac, op. cit., II-I, p. 196.
188 BERNARDO, Super missus est, h. 4, n. 11; PL 183,86 B.
189 Cf il paragrafo che gli dedica H. DE LUBAC, op. cit., 11-1, pp. 181-197.
190 Ufficio della vita interiore di Maria, Roma 1866, II, p. 430: « Christi mater Patris Verbum Verbo carnem efficit - Fitque Verbum breviatum - Et si sensus deficit - Ad Filium sic formandum - Matris fides sufficit ».
191 Cf BERNARDO, In die s. Paschae, serm. 7, n. 12; « Dignus est Agnus qui occisus est, Leo qui resurrexit, postremo liber ipse dignus est aperire seipsum » (PL 183,280 C).
AGOSTINO, In Ps. 45, n. 1: « Crux Domini nostri clavis fuit, qua clausa aperirentur » (CCL 38,518): Cf Serm. 300, n. 3; PL 39,1378.
193 ORIGENE, In Ex., h. 11, n. 2; PG 12,376.
194 RUPERTO, In Joann., 1. VI: « Accepit librum de dextera sedentis super thro-nnin, et aperuit illum, id est universam Scripturam sanctam divinitus inspiratam, de divina potentia suscepit in semetipso complendam, cuius videlicet tota circa salidem nostrani in natura hominis assumpta dispensatici, praedicti libri aperitio, id est, sanctarum Scripturarum adimpletio est. Non enim intellegerentur Scripturae nisi in illo fuissent impletae... » (PL 169,443 BD).
195 AGOSTINO, De spir. et litt., cap. 15: L'Antico Testamento è stato il « tempia occultandae gratiae, quae Novo Testamento fuerat per Christi passionem, tamquam scissone veli, revelanda » (PL 44,218). Cf Serm 300, n. 4; PL 39,1378. A. PELLETIER, in Rech. de sc. relig. 46 (1958) 161-180.
196 GREGORIO, Moral., XXIX, 14,26: « In morte quippe sua nostrae oculos menlis aperuit » (PL 76,491 A).
l97 P. CLAUDEL, L'épée et le miroir, p. 74.
198 GREGORIO, In Ezech., II, 4,19; PL 76,984. A. CESARIO D'ARLES, In Apoc.; Opera omnia (Morin), II, 222. ABSALON, Serm. 25: « Tandem in passione liber iste apertus est, et sempiterna virtus et divinitas„ quae latebat in homine, foras crani-pere coepit » (PL 211,150).
199 ELINANDO, Serm. 10; PL 212,567 B.
200 Cf RUPERTO, In Joann., 1. VI; PL 169,443 CD.
201 P. CLAUDEL, Apocalypse, p. 50.
202 ABSALON, Serm. 25: « Liber ergo cuius babita est mentio Christus est, de quo in Apocalypsi dicitur: Vidi in dextera sedentis super thronum librum qui erat scriptus intus et foris... » (PL 211,148 D).
203 H. DE LUBAC, op. cit., II-I, p. 197.
204 Onorio, In Cant.; PL 172,447 D.
204 bis Ecco come prospetta il lavoro esegetico un cisterciense: «Tette quod tener, iene et attrecta morose ci diligenter verbum vitae: revolve volumen vitae, volumen quod revolvit Jesus, immo quod est Jesus. Involve te illi... Induere dilectum tuum Dominum nostrum Jesum Cbristum... Eloquium eius ignitum... In bis quiesce » (GILBERTO DI HOYLAND, In Cant., XIV, 1; PL 184,68).
205 ORIGENE, In Cant. 1. 1, n. 1; PG 13,83.
206 PASCASIO, In Lam., 1. II: « Et scientia Scripturarum ista sii vita per quam Christus agnoscitur, et sempiterna credentibus praeparatur » (PL 120,1105 A).
207 ORIGENE, In Cant., L 2, n. 10; Sourc. chrét., 37, p. 97.
208 Id., In jer., h. 18, n. 9; PG 13,482 AB.
209 Id., In Cant., 3; PG 13,145-184.
210 Id., In Jer., h. 18, n. 10; PG 13,484 B.
211 Id., In Cant. l. 1, Il. 1; PG 13,83.
211 bis Ambrogio, In Ps. 118, serm. 6, n. 6-9; PL 15,1269-74 (Il brano citato alla col. 1270 C).
212 D. GORGE, La « lectio divina » des origines da cenobitisme , à Saint Bénoit et Cassiodore, vol. I: Saint Jérome et la lecture sacrée dans le milieu ascétique romain, Paris 1925, pp. 190-191.
213 E. Gilson, La Théologie mystique de Saint Bernard, Parigi 1947, p. 28.
214 UGO METEL, Epist. ad s. Bern. PL 182,687-688.
215 GILBERTO DI HOYLAND, In Cant., serm. 4, n. 8-9; PL 184,31-32.
216 RUPERTO, In Zacb. 1. III; PL 168,749 D.
217 GUGLIELMO FIRMAT, Exortatio in amorem claustri et desiderium lectionis divinae (ed. LECLERCQ, Anal. monast. H, 36); « Discurre, lestina, volve, revolve, scrutare Scripturas, et everte, si necesse est, totum ipsum armarium, donec invenias eam (Sapientiam)... Pertransisti paululum codices, eì invenisti quem diligit anima tua».
218 GOFFREDO D'ADMONT, H. dom. 51: PL 174,339 B.
219 BERNARDO, In Cant., serm. 23, n. 3; « In ipsis [Scripturis] nempe libenter Deum sitiens anima versatur et móratur, sciens se ibi absque dubio inventurarn quem sitit » (PL 183,885 D).
220 Id., In Cant., serm. 57, o. 7-8; col, 1053-54.
221 Id., In Cant., serm. 69, n. 6;. col. 1115 B.
222 In., In Cant., serm. 23, n. 3; col. 885 D; De div., serm. 92, n. 2; PL 183, 714B.
223 ID., In Cant., serm. 74, n. 1-7; col 1149-52.
224 ID., In Cant., serm. 74, n:4; col. 1140-42.
225 H. DE LUBAC, op. cit., I, p. 599.
226 Cf S. MARSILI, Giovanni Cassiano ed Evagrio Pontico, Roma 1936.
227 BERNARDO, In Cant., sertn. 62; PL 183,1079.
228 CASSIANO, Coll. XIV, 9; Sources chrét., 54, p. 195. Cf BEDA, In Marc., 8; PL 92,118.
229 Acta Apost. Sedis, 42/17 (1950) 501; Ench. Bibl., 2 ed., 599.
230 GREGORIO, In Reg., IV, 4,49; PL 79,267-68,
231 Cf ORIGENE, In Ex. h. 4, n. 5; PG 12,320-321.
231 bis PASCASIO, In lam., 1. II; PL 120,1105 A.
232 Id., De fide, c. 1: « Quaerendum prius...; non dico quaerenda, immo imploranda est fides » (col. 1389 CD).
233 AGOSTINO, Doctr. Christ. III, 37,56; PL 34,89. Molti testi di GIROLAMO che ribadiscono la necessità della preghiera per capire la Scrittura sono citati da D. GORGE, op. cit., p. 190 n. 1 e 2.
234 M PIETRO DELLA CELLA, De afflictione et lectione, in J. LECLERCQ, La spiritualité de Pierre de Celle, op. cit., p. 238.
235 Alcuino, Epist. I; PL 100,139 A.
236 CASSIANO, Coll., XIV, 10; Sourc. chrét. 54, p. 195.
237 AGOSTINO, Confess., 1. III, e. 5, n. 9.
238 Id., Serm. 63; PL 38,424.
239 Cost. Dei Verbum, n. 13: « Nella Sacra Scrittura dunque, restando sempre intatta la verità e la santità di Dio, si manifesta l'ammirabile condiscendenza della eterna sapienza, affinché possiamo apprendere l'ineffabile benignità di Dio, e quanto egli, sollecito e provvido nei riguardi della nostra natura, abbia contemperato il suo parlate. Le parole di Dio infatti, espresse con lingue umane, si son fatte simili al parlare dell'uomo, come già il Verbo dell'eterno Padre, avendo assunto le debolezze della natura umana, si fece simile all'uomo ». Il testo citato è di GIOVANNI CRISOSTOMO, In Gen. 3,8 (hom. 17,1); PG 53,134.
240 È caratteristico il titolo di un'opera di un ANONIMO del sec. XII: De praescientia Dei contra curiosos. Cf M.-D. CHENU, Culture et théologie è jumièges aprés Fère féodale, nel volume Jumièges. Congrès scientifique da XIII' centenaire, Rouen 1955, p. 780. - RUPERTO a sua volta intitola così un capitolo del suo opu scolo De voluntate Dei: Scrupuli quidam curiosorum, qui Deum malum velle argu-tantur (PL 170,440). BERNARDO a sua volta scrive: « Intellectus, si signata fidei tentet irrumpere, reputatur effractor, scrutator mafestatis » (De cons. V, 6; PL 182, 790). Scrutatores inajestatis è il termine quasi tecnico con cui si bollano coloro che si applicano al testo sacro con una curiosità intellettuale che è giudicata intemperante.
241 « Ut ipsa admiratio magnam gigneret quaestionem, et magna quaestio ad perscrutandum magnum mysterium studium piae mentis erigerei »: testo citato da H. DE LUBAC, op. cit., I, p. 103.
242 RUPERTO, De Trin., In Ex. I, 37; PL 167,604 B; cf De divinis officiis, III, 14; CCL, Cont. Med. 7,85.
243 Id., De Trin., In Gen. 11,20; Pt 167,265 BC. Ibid. In Ex. I, 2; col. 568 A ecc.
244 BERNARDO, Epist. 189,4: « rationem fidei humanis conitnitti ratiunculis agitandam » PL 182,355 C).
245 NICOLA DI CLERVAUX, In Nativ, sertn. Il, 7; PL 184,837 D. Cf J. Leclercq, L'amour des lettres, op. cit., pp. 190 ss. ove sono citati molti testi analoghi.
246 BERNARDO, Epist. 78,4; PL 182,193.
247 Citato da L. BOUYER, Introduzione alla vita spirituale, trad. it., Torino 1965, p. 72.
248 AMBROGIO, In Ps. 118, VI, 8; PL 15,1270.
249 BEDA, In Marc. 8: « Soli illi qui mente terrena desideria transcendunt, maiestatem sanctae Scripturae, quae in Domino est adimpleta, perspiciunt » (PL 92, 218B).
250 GIROLAMO, In Is.: « Qui consummati estis atque perfecti, et habetis in vobis lumen sciéntiae Scripturarum » (PL 24,266 B).
251 Cf GIROLAMO, Epist., 30,13. Egli fa notare a Paola che chi legge i libri santi e si sforza di penetrarne la dottrina, rompe questo pane celeste (PL 22,244). In Ezech., 47,6: « scientia Scripturarum ducit ad regna coelorum; et praebet nobis panem qui dicit: Ego sum panis qui de coelo descendi » (PL 25,475); In Is. XI1,1-2: « Fontes Salvatoris, doctrinam intellígamus Evangelicam » (PL 24,153 A). GREGRIO, In Ezech. 1,10,5: egli precisa ulteriormente l'immagine. La Parola è ad un tempo bevanda e cibo: bevanda nel senso storico direttamente accessibile che non esige di essere « masticato »; cibo nel senso mistico che si scopre soío spezzando l'involucro con una adeguata esposizione. Come per il corpo, il nutrimento ha da essere quotidiano: « Quatenus in sacro verbo dum hodie intelligimus quod hesterno die nesciebamus, cras quoque comprehendamus quod hodie nescimus, per divinae dispensationis gratiam quotidiano alimento nutriamur » (PL 76,887).
252 GREGORIO, in Job 16,24: « Super Omnipotentem deliciis alluere est in amore illius Scripturae sacrae epulis satiari. In cuius nimirum verbis tot delicias invenimus, quot ad profectum nostrum intelligentiae diversitates accipimus, ut modo nuda nos pascat historia, modo sub textu litterae velata medullitus nos reficiat moralis, allegoria, modo ad altiora suspendat contemplatio, in praesentis vitae tenebris iam de lumine aeternitatis intermicans » (PL 75,1132).
253 Ci riferiamo al testo già citato di FERREOLO: « De Scripturis sanctis salutem bibere ut spiritualiter inardescant ».
254 GIROLAMO, Epist., 84,8; PL 22,750.
255 FERREOLI, Regula, 28; ed. HOLSTE-BROCKIE, Codex Regularum I, Graz 1957, p. 164: « a lectione divina ne una quidem die se patiatur transire ieiunium ».
256 Cost. Dei Verbum, n. 25.
257 GIROLAMO, Epist. 22,17 Ad Eustochium; PL 22,404.
258 Per citare un esempio, ecco cosa dice TRITEMIO di Ruperto di Deutz: « ... ex eo siquidem tempore quo coerzobium in juventute sua ingressus est, tantum - se Scripturis sanai: excitaverat, ut nec dormiens quidem a meditandis illis videretur posse quiescere, quin lingua et labia eius, quasi legendo moverentur »: RUPERTI TUITENSIS, Opera omnia, I, Colonia 1667, [3].
259 PIETRO IL VENERABILE, De mirac., 1,20; PL 189,887.
260 GIOVANNI DI S. ARNULFO, Vita di Giovanni di Gorze, n. 80; PL 137,280.
261 GIROLAMO, Epist. 125,11: « scribantur libri, ut et manus operetur cibum, et anima lectione saturetur » (PL 22,1079).
262 Regula Tarnatensis, 8; ed. HOLSTE-BROCKIE, Cit. I, p. 184. Questo tipico uso monastico trova dei modelli già nei grandi Padri; in Origene ad esempio: Cf GIROLAMO, Epist. 43,1 (cf nota 268).
263 Cf F. M. POWICKE, Walter Daniel’s Life of Ailred Rievaulx, Londra 1950, p. 40.
264 ELREDO, Sermones de oneribus; PL 195,476 BC.
265 Cf GIROLAMO, Epist., 108,28; « usque ad expirationern- animae, eosdem repetebat versiculos,... ipsum stridorem, quo mortalium vita finitur, in laudes Domini convertebat » (PL 22,904). È descritta qui la morte di Paola.
266 SULPICIO SEVERO, Vita beati Martini, 26: PL 20,175-7g.
267 FERREOLI, Regula, 28: ed. HOLSTE-BROCKIE, op. cit., p., 164: « curi: cessaverit manus ab opere, colatur anima lectione ».
268 Dice GIROLAMO di Abrogio: « ...Hoc diebus egisse et noctibus, ut lectio orationem exciperet, et oratio lectionem » (Epist., 43,1; PL 22,478). Di Paola lo stesso GIROLAMO dice che spesso il sole del mattino la sorprese intenta alla lettura e alla preghiera: « quam continuis noctibus misericordiam Domini deprecantem sol saepe deprebendit. Cuius Canticum Psalmi, sermo Evangelium... » (Epist 45,3; PL 22,481).
269 GIROLAMO, Epist., 22,19; PL 22,406. È noto il posto che occupa il tema del « ritorno al paradiso » nella letteratura monastica antica.
270 P. GARRIGOU-LAGRANGE, De sanctificatione sacerdotum, Roma 1946, p. 24.
271 GREGORIO, Epist., 31,54, PL 77,706.
272 GIROLAMO, Epist., 45,2: « Lectio assiduitatem, assiduitas familiaritatem, familiaritas fiduciam fecerat » (PL 22,481).
273 CASSIANO, Coll. XIV, n. 10 e 15; ed. cit., p. 195 e 200.
274 UGO METEL, Epist. ad S. Bern.: « Lingua tua.., lingua novo; lingua loqueris, dum mysteria sacra insonas... » (PL 1.82,687.88),
275 « ... ex bibliotbeca cordis sui transmisit... », dice il biografo di Elredo di Rievaulx; cf F. M. POWICKE, op. cit. p. 41. Elredo è un discepolo di Bernardo: ciò vale a fortiori per il maestro. È noto che nella sua evoluzione semantica, bibliotheca è venuto ad indicare la Bibbia.
276 GREGORIO, Moral., IV, 1; PL 75,633.
277 Lo si è detto di Bernardo: cf P. DUMONTIER, Saint Bernard et la Bible, op. cit., p. 161.
278 GREGORIO, In Ez., II, 10,1; PL 76,1058.
279 Cf sopra il paragrafo che abbiamo intitolato: Forza divina di salvezza, p.206.
280 Cf sopra il paragrafo: Osculum aeternitatis, p. 280.
281 GUGLIELMO FIRMAT, Exhortatio, ed. J. LECLERCQ, Anal. monast. II, p. 32.
282 RUPERTO, De glorif. Trin., VII, 16; PL 169-158 D - 159 AB. Cf ibid. II, 11; col. 41 C 42. B. BERNARDO, In Cant. 82; PL 183,1181. GUGLIELMO DI SAN TEODOIUCO, In Cant. I; PL 180,505-507.
283 COST. Dei Verburn, p. 5.
284 Cf In Is.; PL 24,477: per capire la Scrittura bisogna applicarvi « l'orecchio del cuore ».
285 GIROLAMO, Epist., 50,1: « nibil mihi profuit Hebroeorum erudio, et ab adolescentia usque ad banc aetatem quotidiana in Lege, Prophetis, Evangeliis Apostolisque meditatio» (PL 22,513).
286 Cf J. LECLERCQ, L'amour des lettres, op. cit., specialmente ps, 179-216; M. MAGRASSI, Teologia e storia nel pensiero di Ruperto, op.pp. 3646.
287 RUPERTO, In Cant., Praef.; PL 168,837-838.
288 Id. De vict. Verbi Dei, prael.; PL 169,1217-18.
289 GREGORIO, In Ez. I, 9,34; PL 76,886 A.
290 Il brano si trova nella Vita Goswini (ms. 821 della Biblioteca di Douai, fol. 166) ed è citato in modo più completo da J. LECLERCQ, La Liturgia e i paradossi cristiani, vers. ital., Milano 1967, pp. 180-281.
291 Cf PL 76,805 ss.
292 H. DE LUBAC, op. cit., I, p. 639.
293 Così ERVEO DI BOURG-DIEU: PL 181,19 B.
294 ANSELMO DI CANTERBERY, De S. Anselmi similitudinibus, C. 194; PL 159, 708.
295 ANON., Sermone su Emmaus, n. 20; PL 184,976 C.
296 S. TOMMASO, Sent. III, d. 34,2.
297 Ibid.
298 GUGLIELMO DI SAN TEODORICO, 184,397 C - 399 C. Cf P. DUMONTIER, pp. 68-104. De natura et dignitate amoris, 10; PL Saint Bernard et la Bible, cit, soprattutto pp.68-104
299 BERNARDO, In Cant., serm. 22, n. 2 « In buiusmodi non capii intellig)ntia, nisi quantum experietia attingit » (PL 183,878 C).
300 Cf il poeta persiano Eddin Attar: Mi accorsi che era Dio che mi cercava.
301 È questa l'intuizione centrale di un filosofo ebreo moderno, Martin Buber, col quale ci ha farniliarizzati, tra gli altri, L. BOUYER in varie sue opre: cf ad es. Introduzione alla vita spirituale, cit., pp. 21-22.
302 Lo ribadiva efficacemente Paolo VI, in un recente discorso all'udienza generale del mercoledì (Cf Osserv. Rom., 14 agosto 1969): « Non stancatevi dal tentare di far sorgere dal fondo del vostro spirito, con la vostra intima voce questo: TU! rivolto all'ineffabile Iddio, a questo misterioso Altro, che ci osserva, ci aspetta, ci ama; e certamente non sarete delusi e derelitti' ma proverete la gioia nuova di una risposta inebriante: Ecce adsum; Ecco, Io sono qui (Is 58,9) ».
303 Cost. Dei Verbum, n. 8.
304 Ibid., n. 2.
305 Ibid., n. 21.
306 Così ancora la Cost. Dei Verbum, n. 25, la quale cita Anbrogio, De off. ministr. I, 20, 88; PL 16, 50.
307 Nel paragrafo: Libro vivente, p. 202.
308 GREGORIO, Moral., XVI, 35,43: « Iustorum mentes per intentionem suam omnipotenti Domino assistunt, atque in Scriptura eius quasi os eius intuentur » (PL 75,1142D).
309 Girolamo, Vita S. Hilarionis, n. 10: « Scripturas quoque sanctas memoriter tenens, post orationes et psalmos quasi Deo praesente recitabat » (PL 23,33).
310 GUGLIELMO FIRMAT, Exbortatio; ed. LECLERCQ, And. monast. II, 36.
311 GOFFREDO D'ADMONT, Hom. dom. 27; PL 174,339 B.
312 GREGORIO, Epist., 31,54; PL 77,706.
313 Ibid.: « Epistola omnipotentis Dei ad creaturain suam ».
314 L. BOUYER, Introduzione alla vita spirituale, cit., p. 71.
315 Secondo la bella formula già citata di GREGORIO, In Reg III, 5,30; PL 79,216 C.
316 Cf i bei capitoli che L. BOUYER ha dedicata ad illustrare la densità di questa risposta al Dio che parla: La vie de la Liturgie (Lex Orandi, 20), Parigi 1956, cap. III: Du qahal juif a l'Ecclesia chrétienne, pp. 39-55. Eucaristia, trad. ital., ed. LDC, Torino-Leurnann 1969, cap. III, Parola di Dio e « Berakah », pp. 37-56
317 GIROLAMO, Epist., 127,4; PL 22,1089.
318 GREGORIO, Moral., 15,41; PL 76,772 C.
319 Ibid. n. 49: «ita teneatur rei gestae veritas, ut non, evacuetur rei gerendae prophetia. Bona enim quae de sanctorum vita cognoscimus, si voliate carent, nulla sunt: si mysteria non habent, minima. Quae ergo per Spiritum sanctum bonorum vita describitur et per intellectum nobis spiritalem fulgeat, et tamen sensus a fide historiae non recedat: quatenus tanto fixior animus in suo intellectu permaneat, quanto hunc in quodam medio constitutum et erga futura spes, et erga praeterita fides ligat » (PL 76,779D). Cf B. CALATI, Spiritualità monastica, « Historia salutis », Roma 1959; Id, S. Gregorio Magno e la Bibbia. La vita spirituale come risposta e compimento della Parola ispirata, in Bibbia e spiritualità, cit., 121-178; R. MANSELLI, Gregorio Magno e la Bibbia, in La Bibbia nell'alto Medioevo, Spoleto 1963, pp. 67-101.
320 Fioretti, cap. II.
321 BONAVENTURA, Legenda Maior, XI,1.
322 K. BARTH, Dogmatique, trad. fr., vol. I, t. II, p. ,175 e 118. Un concetto analogo esprimeva K. Barth con queste frasi poste in testa alla sua I edizione della Lettera ai Romani: « Paolo, come figlio del suo tempo, ha parlato ai suoi contemporanei. Ma più importante di questa verità è un'altra, cioè che egli, come profeta ed apostolo del Regno di Dio, parla a tutti gli uomini di tutti i tempi. Le differenze tra ieri e oggi, là e qua devono essere osservate. Ma il fine di questa considerazione può essere soltanto il riconoscimento che queste differenze, nella sostanza delle cose, non hanno nessuna importanza. Il metodo stono-critico della ricerca biblica ha i suoi diritti: essa serve per la preparazione alla comprensione, che non è mai superflua. Ma se dovessi scegliere tra questa e la vecchia dottrina dell'ispirazione, opterei decisamente per quest'ultima: essa ha il diritto maggiore, più profondo e più importante, perché mostra il lavoro dello stesso comprendere, senza di cui ogni equipaggiamento è inutile... Tutto il mio lavoro era rivolto a vedere attraverso l'aspetto storico lo spirito della Bibbia, che è lo Spirito eterno ». Cf K. BARTH, Roemerbrief, 1. ed., 1919, p. V (corsivo nostro).
323 AGOSTINO, in Joann. XXX, 7; CCL 36,292.
324 GREGORIO, In Ezech. I, 10,38: « In sanctorum Patrum vita cognoscimus quid in sacrae Scripturae volumine intelligere debeamus. Illorum quippe actio nobis aperit hoc quod in suis praedicationibus pagina Testamentorum dicit » (PL 76,901).
325 GOFFREDO D'ADMONT, De decem oneribus Isaiae, c. VIII; PL 174,1196 D.
326 CASSIANO, Coll. X, n. 11; ed. cit., 92-93.
327 BERNARDO, De conv. ad clericos, III, 4; PL 182,836 C.
328 Paul Claudel interroge l'Apocalypse, p. 305.
329 Il testo è già stato citato sopra, p. 236.
330 Gli antichi facevano entrare in gioco il corpo stesso, perché normalmente lo leggevano con le labbra. Questa lettura acustica produce un tipo speciale di memorizzazione, che è alla base di quel fenomeno altrettanto caratteristico che è la reminiscenza: il fatto cioè che un testo ne richiama spontaneamente altri a catena, per il solo fatto della similitudine delle parole (cf J. LECLERCQ, L'amour des lettres, op. cit., pp. 73-74). Non è poi tanto sicuro che l'aver ridotto tutto a una lettura fatta con gli occhi sia stato un passo avanti per noi moderni. Perfino l'intuito psicologico, strettamente associato al gioco creativo della fantasia, trova il suo spazio di lavoro nella lettura antica. In questo sono maestri i cistercensi: si interpretano i sentimenti e gli stati d'animo dei personaggi della Bibbia. Talora l'esegeta stesso si intromette nella scena e intesse un dialogo con essi, fino a considerarli come amici. Si vuole scoprirne il volto limano, i sentimenti intimi, il dramma interiore. Tutto questo suppone una grande semplicità di spirito, ma non è un gioco ozioso: dà al contrario la misura della serietà con cui l'evento è rivissuto.
331 COST. Dei Verbum, n. 5.
332 Ibid., n. 26.
333 GREGORIO, In Job XXIII, 34: « Deus singulorum cordibus privatis vocibus non respondet sed tale eloquium construit per quod cunctorum quaestionibus satisfa-ciat. In Scripturae quippe eius eloquio, causas nostras singuli si requirimus, inve-nimus. Ibi enim nobis omnibus communiter respondetur: ibi vita praeteritum fit forma sequentium ».
334 Cf J. LECLERCQ, Saint Pierre Damien, ermite et homme d'Eglise, Roma1960, p. 7.
335 Così il Card. Montini in una lettera al clero ambrosiano per il Giovedì santo del 1958.
336 C. H. DODD, La Bible aujourd'hui, trad. fr., Ledoux 1957, p. 161.
337 Cf la profonda disanima di questa tensione che fa R. GUARDINI in Il senso della Chiesa, trad. it., Brescia 1960.
338 ORIGENE, In Ex., h. 9. n. 3-4; PL 12,363-369.
339 Cf quanto diciamo qui nell'articolo: Interpretazione cristiana e liturgica della Bibbia, p. 13 ss.
340 Cf ADAMO SCOTO, De trip. tab., ep., c. 7: « ...tam de tabernaculo sanctae Ecclesiae, quod est in allegoria, quam de cordis humani tabernaculo, quod est in tropologia tractare » (PL 198,631).
341 ENRICO DI MARCY, De per. civ. Dei, tr. 15; PL 24,378 B.
342 ORIGENE, in Ex., h.3, n. 2; PG 12,313.
343 Cf L. BOUYER, L’initiation chrétienne, Paris 1958, pp. 113-114.
344 Cf H. DE LUBAC, op. cit., I, 557 e n. 7.
345 Cf ALANO DI LILLA, Elucid. in Cant.: «Et sic videamus, id est experiamur, hoc est me experiri facias, si floruit vinea, id est sacra Scriptura in me per alle-goricum sensum. Si flores fructus parturiunt, per moralem intellectum; quia, sicut post
florem sequitur fructus, sic moralis intellectus post allegoricam interpretationem ad nostri informationem » (PL 210,102 CD).
346 Cf J. LECLERCQ, Teologia e preghiera, in La preghiera nella Bibbia e nella tradizione patristica e monastica, Roma 1964, pp. 951-971.
847 Cf H. DE LUBAC, op. cit., I, pp. 549-586.
348 AGOSTINO, Serm. 8, c. IX, n. 12; PL 38,72.
349 GREGORIO, Moral., I, 24,33 (ed. Sourc. chrét., 32, p. 162); II, 38,63 (PL 75,586 C).
350 Id., In Ezech. II, 5,3; PL 76,986 B.
551 Id., Moral. XXVIII, 8,19: « Verba Dei tune mens verius intelligit, cum in eis seipsam quaerit » (PL 76,459 C).
351 bis Cf M. MAGRASSI, La Bibbia nei chiostri da Cluny a Citeaux, op. cit., pp. 227-239.
352 ANON., Tract. de interiore bomine, 1,2: « Anima enim Deum habens in se, templum Dei est, in quo divina mysteria celebrantur » (PL 184,509 D).
353 ENRICO DI MARCY, De per. civ. Dei, tr. I: « Secundurn sensum vero spi-ritualem, tota ipsa Scriptura Veteris Testamenti futura prospiciens in anteriora se extendit, triplicem Christi praenuntians adventum; vel primum, qui occultus fuit et bumilis...; vel secundum, qui praesens quotidie a sanctis intimus sentitur et dulcis; vel tertium, qui manifestus et terribilis in fine temporum expectatur » (PL 204, - 259 C).
354 Si veda la fecondità di questo schema esegetico in un moderno commento ai Salmi che vi si attiene: S. RINAUDO, I salmi preghiera di Cristo e della Chiesa, Torino 1966.
355 J. MOUROUX, Sur les critères de l'expérience spir. d'après les sermons sur le Cant. des Cant., in And. Sacr. Ord. Cist. 9 (1953) 256-57.
356 BEDA, História Anglorum 11,1; ed. PLUMMER, Oxford 1956, p. 137.
357 Cf ORIGENE, In Ex., h. 9, n. 3-4; PG 12,363-369.
358 Cf BERNARDO, Serm. in adv. 4,1; PL 183-47 C; 5,1, col. 50-51.
359 GREGORIO, In Cant. 1,5; PL 79,479 B; cf 481 C, 488 B.
360 Cf H. DE LUBAC, op. cit., I, pp. 560-563.
361 BERNARDO, In Cant., serm. 81, n. 1; PL 183,1171 B.
362 Cf FILIPPO DI HARVING, De dignit., c. 6: « Dum illis agere quae carnalia sunt, indixit, quo spiritualiter in nobis implenda erant, praedixit, et illius temporis realis historia, nostra /acta eit prophetia » (PL 203,674 D-675 A).
363 L'immagine è già abbozzata dall'epistola di san Giacomo (1,23) ed è sviluppata a più riprese da sant'Acosmo (In Ps 103, 1,5; PL 37,13338): « Posuit tibi speculum Scripturam suam »; In Ps. 123, n. 3, col. 1641: « tamquam in speculo Scripturarum vos ipsos attendatis », ecc...) e ancor più da san GREGORIO (Mora/. 11,1; PL 75,553 D). Il medioevo se ne è impossessato e l'ha sviluppata con inesauribile inventiva: cf R. BRADLEY, Backgrounds of the Title Speculum in Mediaeval Literature, in Speculum (1954) pp. 100-115; J. LECLERCQ, La spiritualité de Pierre de Celle, cit., p. 65: La Bible miroir de l'dme. - Il Conciliò la riprende, ma la piega ad un senso diverso da quello inteso dagli antichi: cf Cost. Dei Verbum n. 7: « Questa sacra Tradizione dunque e la sacra Scrittura dell'uno e dell'altro Testamento sono come uno specchio nel quale la Chiesa pellegrina in terra contempla Dio, dal quale tutto riceve, finché giunga a vederlo faccia a faccia come egli è ». Qui è evocata piuttosto la conoscenza « per speculum et in aenigmate » di cui parla Paolo.
364 BERNARDO, De div., serm. 24, n. 2: « Denique. et cibus noster est, et gladius, et medicina, et con firmatio,. et requies, resurrectio quoque et consummatio nostra... Omnia namque cordis secreta rimatur atque dijudicat sermo vivus et ,efficax, cordium atque cogitationum perscrutator » (PL 183,604 A).
365 BERNARDO, De Conv III, 4: « Applica intus auditum, reflecte oculos cordis; et proprio discet experimento quid agatur » (PL 182,836 C); In Cant., serm. 3, n. 1: «Hodie legimus in libro experientiae. Convertimini ad vos ipsos, et attendat unus-iquisque conscientiam suam super bis quae dicenda sunt » (PL 183,794 A).
366 GREGORIO, loc. cit. alla nota 363: « Scriptura sacra mentis oculis quasi quoddam speculum opponitur, ut interna nostra facies in ipsa videatur. Ibi etenim foeda, ibi pulcbra nostra cognoscimus» (PL 75,553 C).
367 Id, 11,1,14: « Potest etiam calamus mensurae Scriptura sacra pro eo intelligi, quod quisquis banc legit, in ea semetipsum metitur vel quantum in spiritali virtute pro ficit vel... quantum adbuc in pravis actibus prostratus jaceat » (PL 76,945).
368 GREGORIO, In Exech., XI, 1,5: PL 76,907-908.
369 BERNANOS, Il diario di un parroco di campagna.
Nessun commento:
Posta un commento